دکتر غلامرضا زکیانی

برنامه درسی نیم سال اول تحصیلی 1405-1406

معرفی مختصر:

دکتر غلامرضا زکیانی، دانشیار گروه فلسفه دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه علامه طباطبائی، از پژوهشگران حوزه فلسفه و منطق است که بخش مهمی از فعالیت علمی او بر مطالعه منطق ارسطویی، فلسفه منطق و نسبت میان سنت منطقی یونانی و فلسفه اسلامی متمرکز شده است. بر اساس اطلاعات سامانه پژوهشگران دانشگاه علامه طباطبائی (ARIS)، تخصص علمی او «فلسفه / منطق» است و تاکنون ۵۴ مقاله علمی در کارنامه پژوهشی وی ثبت شده است. این آثار نشان می‌دهند که منطق، به‌ویژه منطق ارسطویی، در مرکز ثقل فعالیت پژوهشی او قرار دارد.

یکی از شاخص‌ترین وجوه پژوهش‌های زکیانی، توجه مستمر به منطق ارسطو و مسائل بنیادین فلسفه آن است. عناوینی همچون «درآمدی به فلسفه منطق ارسطو»، «فلسفه قیاس»، «هویت منطق»، «منطق علم یا ابزار؟ صورت یا ماده؟» و «تاملی در قیاس ارسطویی در امکان‌های طرح و پرسش در ترتیب مقدمات» نشان می‌دهند که مواجهه او با منطق صرفاً به بازسازی صورت‌های استدلالی محدود نمی‌شود، بلکه پرسش از چیستی منطق، جایگاه آن در میان علوم، ماهیت قیاس و نسبت صورت و ماده استدلال را نیز دربرمی‌گیرد.

بخش مهم دیگری از کارنامه او به مطالعه تخصصی قیاس ارسطویی اختصاص دارد. پژوهش‌هایی مانند «راز بداهت شکل اول قیاس»، «مبناپذیری اشکال چهارگانه قیاس ارسطویی»، «اندراج: راز قیاس حملی ارسطویی» و «مطالعه قیاس ارسطویی با نگاهی به رویکردهای استلزامی و استنتاجی» نشان می‌دهند که مسئله ساختار قیاس و تبیین چرایی اعتبار آن، یکی از محورهای پایدار پژوهش‌های او بوده است. در آثار متأخرتر نیز این مسیر با پژوهش درباره «راهکار ارسطو و ابن‌سینا برای رهایی از محدودیت‌های قیاس» ادامه یافته است؛ موضوعی که نشان‌دهنده حرکت از بررسی ساختار کلاسیک قیاس به مطالعه ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن در سنت ارسطویی و سینوی است.

از سوی دیگر، پژوهش‌های زکیانی در مرز میان فلسفه و منطق یونانی و سنت فلسفی ـ منطقی اسلامی نیز امتداد می‌یابد. بررسی اندیشه ابن‌سینا، ابوالبرکات بغدادی، خواجه نصیر و غزالی در کنار مطالعات مربوط به ترجمه عربی آثار منطقی ارسطو، نشان می‌دهد که یکی از دغدغه‌های مهم او پیگیری تحول مفاهیم و مسائل منطقی در گذار از منطق یونانی به سنت اسلامی است. مقاله‌هایی همچون «حد مفهومی و جهت حکم از طرف ابوالبرکات بغدادی و نقد اندیشه ابن‌سینا»، «ارزیابی ترجمه عربی قیاس ارسطو» و «تحلیل دیدگاه غزالی درباره تقابل میان منطق و امامت» در همین چارچوب قابل توجه‌اند.

توجه او به ارغنون ارسطو نیز از دیگر ویژگی‌های برجسته این کارنامه است. مقاله «نقد و بررسی ارغنون ارسطو از منظر رابین اسمیت» و پژوهش درباره دلالت‌شناسی پنهان در رساله «در پیرامون ابطال‌های سوفیستی» نشان می‌دهد که مطالعه متون منطقی ارسطو در آثار او با توجه به پژوهش‌های جدید در فلسفه و تاریخ منطق همراه شده است. در مجموع، می‌توان رویکرد پژوهشی زکیانی را تلاشی برای فهم منطق نه فقط به‌عنوان مجموعه‌ای از قواعد استدلال، بلکه به‌عنوان دانشی دارای مبانی فلسفی، تاریخی و معرفت‌شناختی دانست.

در کنار این محور اصلی، بخشی از فعالیت‌های علمی او به مسائل فلسفه اسلامی، کلام و اندیشه دینی نیز اختصاص دارد؛ از جمله پژوهش‌هایی درباره قاضی ابوبکر باقلانی، معتزله و اشاعره و نیز اندیشه امام موسی صدر. بااین‌حال، برآیند کلی کارنامه پژوهشی او نشان می‌دهد که «منطق» و به‌ویژه «فلسفه منطق ارسطویی و تداوم آن در سنت اسلامی» مهم‌ترین محور هویتی پژوهش‌های اوست؛ محوری که از نخستین مقالات دهه ۱۳۸۰ تا پژوهش‌های جدید او همچنان استمرار داشته است.